Gach eolas – Gaeilge

Aidhm an fheachtais

An Ghaeilge a chosaint agus a láidriú sa chóras oideachais chun go mbeidh eispéireas sásúil foghlama Gaeilge ag gach dalta sa chóras oideachais ón réamhscoil go dtí an tríú leibhéal

Spriocanna an fheachtais

  1. Polasaí don Ghaeilge sa chóras oideachais ón réamhscoil go dtí an tríú leibhéal a bhaint amach leis an trí chroí-pholasaí seo a leanas san áireamh sa pholasaí:
    • an polasaí Oideachais Gaeltachta reatha
    • polasaí don Ghaelscolaíocht
    • polasaí don oideachas a fheidhmíonn trí mheán an Bhéarla.
    • Bheadh córas oideachais mar seo i bhfad níos uileghabhálaí agus ag freastail ar gach dalta go sásúil agus ar a leibhéal cumais
  2. An Ghaeilge mar chroí-ábhar ardteiste a chosaint
  3. Tacaíocht an phobail a fháil don fheachtas
  4. Rannpháirtíocht a ghlacadh in aon phlé ar an nGaeilge sa chóras oideachais ar na meáin shóisialta nó ar na meáin thraidisiúnta

Cén fáth gur chóir an Ghaeilge a choinneáil mar chroí-ábhar Ardteiste?

  1. De réir suirbhé ó Kantar Millward Brown in 2019, tá 60% de dhaoine óga (aois 15-24) ar son an Ghaeilge a choinneáil mar chroí-ábhar ardteiste agus ní raibh ach 19% ina choinne
  2. Bheadh aon dalta nach ndéanann an Ghaeilge don Ardteist ag cailliúint go leor leor deiseanna fostaíochta agus gairme, ní amháin sa bhunmhúinteoireacht ach i ngairmeacha eile
  3. Ní féidir talamh slán a dhéanamh de go mbeidh an Ghaeilge ar fáil do gach dalta scoile da mbeadh sí roghnach. Braitheann soláthar ábhar ar bith ar choinníollacha éagsúla: éileamh ós na daltaí, soláthar múinteoirí, seomraí srl.
  4. Dá mbeadh an Ghaeilge ina hábhar roghnach rachadh sí isteach i bpota mar a bhfuil gach rud ó Ealaín go hEacnamaíocht Bhaile agus ó Cheol go Ceimic. Cuimhnigh chomh maith go bhfuil breis ábhar á gcur sa phota i rith an ama; corpoideachas, polaitíocht agus eolaíocht ríomhaireachta, mar shampla.
  5. Má thagann an córas seo isteach, i gcásanna áirithe ar a laghad, ní bheadh cead/deis ag daoine a bhfuil riachtanais speisialta orthu staidéar a dhéanamh ar an nGaeilge.
  6. Ta gach leibhéal sa scoil idirspleách ar a chéile – má tá an Ghaeilge roghnach don Ardteist beidh níos lú béime uirthi don Teastas Sóisearach nó fiú sa bhunscoil
  7. Nuair a rinneadh foghlaim nua-theangacha roghnach i Sasana sa GCSE, thit an líon daoine ag staidéar teangacha ó 79% i 2001 san aoisghrúpa go 41% i 2018. Bheadh an uimhir seo i bhfad níos ísle fós ach gur choinnigh roinnt de na scoileanna príobháideacha éigeantach iad
  8. Chaillfeadh múinteoirí dara leibhéal Gaeilge poist de réir a chéile.
  9. Chuirfeadh sé deireadh le roinnt mhaith coláistí samhraidh sa Ghaeltacht, rud a dhéanfaidh damáiste ollmhór do na Gaeltachtaí sin
  10. Baineadh PEIG den ardteist 20 bliain ó shin

Cén fáth nach roghnódh daltaí Gaeilge dá mbeadh an Ghaeilge roghnach don ardteist?

  1. Bheadh brú ar daltaí, mar gheall ar chóras na bpointí, na hábhair a bheidh aitheanta mar na hábhair ‘éasca’ a roghnú agus d’fheadfadh an Ghaeilge (agus teangacha eile) a bheith thíos leis
  2. Bheadh Gaeilge in iomaíocht le hábhair eile atá riachtanach don tríú leibhéal (m.sh. tá bitheolaíocht de dhíth do leigheas)
  3. Tá an dioscúrsa poiblí ag nascadh Gaeilge & strus. Ní bheidh tuismitheoirí ná daltaí ag iarraidh an ‘strus’ sin a tharraingt anuas orthu féin
  4. Ní bheidh an Ghaeilge ar fáil i ngach scoil a thuilleadh. 
  5. Bheadh díspreagadh ón mbunscoil ar aghaidh

Friotal ábhartha:

“We could make it optional for Leaving Certificate; and after a few years we might come to think that it should be optional for Junior Certificate too; and after that – well, what’s the point of bothering with compulsory Irish at primary level, if it’s going to be taken only by a tiny minority at second level? If we follow this path, we may well find that by the end of this decade Ireland has sold its linguistic birthright and staked its entire future – cultural, political, economic – on the continuing international dominance of English. On the other hand, we can respond by taking seriously the linguistic challenge of the European project; recognizing that Irish belongs not just to Ireland’s but to Europe’s linguistic heritage; taking note of the empirical fact that the more languages you learn, the easier it becomes; insisting that Ireland’s membership of Europe requires us to make foreign language learning a compulsory part of schooling; and seeking ways of achieving more effective learning outcomes. This kind of response requires political commitment and a coherent national effort leading to a language education policy capable of generating an integrated language curriculum that in turn can facilitate pedagogical reform.”

Professor David Little from The future of languages in Irish education: policy, curriculum, pedagogy

From Compulsion to Choice in the Civil Service – Spelling Disaster for the Language:

Nuair a baineadh an riachtanas le Gaeilge a bheith agat chun post a fháil sa státseirbhís i 1974, thit líon na mball foirne a bhí in ann seirbhísí a sholáthar i nGaeilge go suntasach ar fud na státseirbhíse ar fad. Mar shampla, níl ach 1.5% den fhoireann sa Roinn Oideachais agus Scileanna inniúil anois chun seirbhísí a sholáthar trí Ghaeilge. Tá an fhíric seo ag teacht salach ar an teoiric go dtiocfadh borradh faoi úsáid na Gaeilge sa státseirbhís dá gcuirfí deireadh leis an teanga mar ábhar riachtanach, mar a chur Fine Gael chun cinn i 1974:

“The government is fully confident that this policy change, which promotes encouragement instead of compulsion, will result in increased goodwill towards the Irish language and will help to widen language use inside and outside the Civil Service.”

An tAire Richie Ryan, 5 Nollaig 1974

Go deimhin, d’admhaigh Conor Cruise O’Brien – a bhí ina Aire sa Rialtas céanna – go raibh aiféala air go ndearnadh cinneadh dá leithéid:

“…I would say that without a doubt Irish was reduced in status. Therefore, in retrospect, I do not believe we did the right thing. And I am very sorry about it.”

Iar-Aire Conor Cruise O’Brien, 24 Lúnasa 1984

Cén fáth a cheapann muid nach bhfuil an córas nua do dhíolúintí ó fhoghlaim na Gaeilge sásúil:

  1. Cur chuige mícheart leis an bhfadhb atá ann a réiteach. Ba chóir daoine a chumasú agus tacaíocht a thabhairt dóibh le bheith dátheangach (agus na buntáistí cognaíocha a bheith acu) seachas iad a dhíchumasú
  2. Níl taighde ar bith ann a léiríonn nach féidir le duine le disléicse teanga a fhoghlaim. Beidh deacrachtaí litearthachta ann sa teanga eile chomh maith ach níl aon tionchar aige ar an teanga ó bhéal
  3. Deirtear sa chiorclán nua gur féidir don dalta le scór caighdeánaithe ar thástáil scoite sa léitheoireacht focal, sa léamhthuiscint nó sa litriú a bheith bainte amach atá ag/faoi bhun an 10ú peircintíl in ann díolúine a fháil. Ní bhaineann dislécse le deacrachtaí tuiscine (nuair nach mbíonn deacrachtaí léiteoireachta/litrithe ann). Gach seans go mbeidh níos mó ná 10 de dhaltaí scoile na tíre i gceist mar gheall air seo.
  4. Níl sé cothrom an brú breise seo a chur ar phríomhoidí nó ar mhúinteoirí ranga a bheidh orthu a bheith páirteach sa chinneadh leis an díolúine a bhronnadh
  5. Níl aon tír eile ann le córas díolúintí mar seo

___________________________________________________________

Polasaí don Ghaeilge sa Chóras Oideachais ón Réamhscoil go dtí an 3ú Leibhéal

Chuimseodh an polasaí an Ghaeilge sa chóras oideachais ag gach leibhéal agus i ngach earnáil, leis an trí chroí-pholasaí seo a leanas san áireamh sa pholasaí:

  • an polasaí Oideachais Gaeltachta reatha
  • polasaí don Ghaelscolaíocht
  • polasaí don oideachas a fheidhmíonn trí mheán an Bhéarla

Bheadh an páirt-tumoideachas, tumoideachas iomlán, an curaclam, oiliúint múinteoirí, measúnú srl. san áireamh. 

“Bheadh ciall agus ceangal comhtháite le foghlaim na Gaeilge don dalta sa chóras ón gcéad lá sa réamhscoil go dtí scrúdú na hArdteiste agus ar aghaidh go dtí an tríú leibhéal”

An gcreidfeá?

Ní raibh polasaí Gaeilge don chóras oideachas ón réamhscoil go dtí an tríú leibhéal riamh ann ónar bunaíodh an Stát ó dheas.

Cén fáth go bhfuil gá leis?

  • Thógfadh polasaí mar seo na geallsealbhóirí ar fad le chéile le díriú ar sprioc faoi leith
  • Le gníomhú ar bhuairteanna dlisteanach daoine óga maidir le foghlaim na Gaeilge agus iad a chur ar a suaimhneas trí chóras a dhéanann ciall ó leibhéal go leibhéal a chur ar fáil dóibh agus a léiríonn na deiseanna agus na buntáistí a bhaineann le foghlaim na Gaeilge, srl..
  • Ag an leibhéal is bunúsaí le déileáil le cuid mhaith de na bréaga agus den mhíchruinneas a bhaineann leis an teanga atá ag mionlach sa phobal, m.sh. ‘Tá an Ghaeilge marbh’, ’13 bliain ag foghlaim na Gaeilge agus ní féidir le haon duine abairt a chur le chéile’, ‘Tá sé ródheacair í a fhoghlaim
  • Chuirfeadh polasaí mar seo spreagadh arís faoi theagasc na Gaeilge ón mbonn agus chuirfeadh sé le húsáid na Gaeilge mar ghnáth-theanga sa tír
  • Laghdódh polasaí mar seo an ga le díolúintí ó staidéar na Gaeilge a bhronnadh ar daltaí ag teacht isteach déanach sa chóras nó ar daltaí le fadhbanna foghlama mar go mbeadh sé i bhfad níos freagrach do riachtanais agus cumais éagsúla na ndaltaí

An bhfuil polasaí mar seo indéanta?

  • Tá eiseamláir dá leithéid de pholasaí comhtháite cuimsitheach le feiceáil sa Pholasaí Oideachas Gaeltachta le tacaíocht, seilbh agus ionchur ag an bpobal agus ag lucht an oideachais iad fhéin i bhforbairt agus i gcur i bhfeidhm an pholasaí
  • D’fheadfaí an polasaí a bhunú, mar shampla, ar an bhFráma Tagartha Comónta Eorpach do Theangacha (Comhairle na hEorpa, 2001) agus bheadh deis torthaí foghlama a leagadh síos sa réamhscoil a thiocfadh le torthaí sa bhunscoil agus ar aghaidh chuig an iar-bhunscoil agus an tríú leibhéal

Céard atáimid ag éileamh ar an Aire Oideachais agus Scileanna déanamh?

Táimid ag éileamh ar an Aire Oideachais agus Scileanna, Joe McHugh, TD,  seasamh go leanúnach leis an nGaeilge mar chroí-ábhar ardteiste agus Polasaí cuimsitheach don Ghaeilge sa Chóras Oideachais ón Réamhscoil go dtí an Tríú Leibhéal a fhorbairt laistigh de 6 mhí. Ba chóir próiseas comhairliúcháin a chur ar bun láithreach bonn leis an bpolasaí a fhorbairt agus, ar nós a rinneadh le forbairt an Pholasaí Oideachais Gaeltachta, ba chóir go dtógfar aighneachtaí ón bpobal, cruinnithe poiblí, cruinnithe le geallsealbhóirí agus eile san áireamh sa chomhairliúchán.